Weer, wereld en je energieprijs

De duurste centrale die nodig is, zet de prijs. Elk uur worden alle aanbieders van stroom op volgorde van kosten gezet. Wind en zon hebben geen brandstofkosten en staan vooraan; daarna komen kernenergie, kolen en gas. De prijs van de laatste centrale die nodig is om aan de vraag te voldoen, geldt voor iedereen. Waait het hard of schijnt de zon, dan is er weinig of geen gas nodig en zakt de prijs. Is het windstil en donker, dan bepaalt een gascentrale de prijs, en die hangt af van de gasprijs en de CO₂-prijs.

Wind telt het hele etmaal en vooral in de winter. De voorspelling gebruikt de windsnelheid op 100 meter boven de Noordzee, waar de grote windparken staan.

Zon drukt de prijs midden op de dag, vooral van april tot en met september. Op zonnige zondagen met weinig vraag wordt de prijs negatief: er is meer stroom dan Nederland en de buurlanden kunnen gebruiken of afvoeren.

Temperatuur werkt via de vraag. Kou verhoogt het verbruik van warmtepompen en van gas voor verwarming, waardoor zowel stroom als gas duurder worden. Een hittegolf doet het omgekeerde niet: dan stijgt de vraag naar koeling en leveren centrales met koelwater minder.

Waarom een weersverwachting een prijsverwachting wordt. Het weer is een paar dagen vooruit redelijk te voorspellen, de prijs volgt daaruit. Verder vooruit groeit de onzekerheid in het weer, en dus de bandbreedte van de prijs. Daarom toont de voorspelling een band en geen enkele lijn.

Wat je ziet. Voor elke dag die voorbij is, staat de verwachting naast de uitkomst van de day-ahead veiling. "In band" is het deel van de uren waarin de echte prijs binnen de getoonde bandbreedte viel.

Hoe de verklaring tot stand komt. Die is afgeleid, niet met de hand geschreven: uit het aantal negatieve uren, het aantal uren boven de band en de gemeten wind van die dag ten opzichte van de rest van het kwartaal. Past geen van die oorzaken, dan is het prijsniveau zelf verschoven. Het is de meest waarschijnlijke oorzaak, geen bewijs.

Per maand. Elke dag die voorbij is, wordt per dag vooruit vastgelegd: de eerste voorspelling die voor dat uur met die horizon is gemaakt, naast de echte prijs. Die dagscores blijven bewaard, ook nadat de voorspellingen zelf na 60 dagen zijn opgeruimd. "In band" hoort bij een goed gekozen bandbreedte rond de 70%: veel lager betekent een te smalle band, veel hoger een band die weinig zegt.

Waar het model structureel naast zit. Het is een lineair model op wind, zon, temperatuur en het uur van de dag. Het onderschat diepe negatieve prijzen en hoge pieken, ziet geen storingen of onderhoud aan centrales en kabels, en volgt een sprong in de gasprijs pas na een paar dagen. Wijkt de weersverwachting af, dan wijkt de prijsverwachting mee af.

Stroom volgt gas. In de uren zonder genoeg wind en zon zet een gascentrale de prijs. Stijgt of daalt de gasprijs, dan beweegt het gemiddelde van de stroomprijs mee; de tabel per jaar laat dat naast elkaar zien.

Meer zon en wind maken de dag grilliger. Elk jaar komt er opwek bij. Het gemiddelde hoeft daardoor niet te dalen, maar het verschil tussen het goedkoopste en het duurste uur groeit en het aantal negatieve uren neemt toe. Juist dat verschil is wat je met slim laden, een batterij of een slim gestuurde warmtepomp benut.

Het weer van één jaar zegt weinig. Een windstille, koude winter of een natte zomer verschuift het jaargemiddelde merkbaar. Een verschil met vorig jaar is daarom nog geen trend.

Alle cijfers komen uit de uurprijzen in de eigen database; op de historiepagina staan ze per maand.

2021 en 2022: de gascrisis. Rusland leverde vanaf 2021 minder gas aan Europa en na de inval in Oekraïne in februari 2022 viel het grootste deel weg. De gasprijs op de Nederlandse beurs (TTF) piekte in augustus 2022 op meer dan tien keer het niveau van voor de crisis. Omdat gascentrales de stroomprijs zetten, ging de stroomprijs mee omhoog.

2023 en later: lng in plaats van pijpleiding. Europa verving Russisch gas grotendeels door vloeibaar gas per schip, vulde de opslagen en verbruikte minder. De prijzen zakten, maar bleven boven het niveau van voor 2021. Sinds 1 januari 2025 stroomt er ook geen Russisch gas meer via Oekraïne.

Een wereldmarkt. Lng gaat naar wie het meeste biedt. Een koude winter in Azië, een storing bij een exportterminal of spanning rond de Straat van Hormuz, waar een groot deel van het lng uit Qatar doorheen vaart, werkt binnen dagen door in de Europese gasprijs en daarmee in de stroomprijs.

Europese factoren. De prijs van CO₂-rechten (EU ETS) maakt stroom uit gas en kolen duurder. Onderhoud aan Franse kerncentrales en lage waterstanden in Noorwegen en de Alpen verkrappen het aanbod. Via de kabels met de buurlanden werkt dat direct door in Nederland.

Politiek in eigen land. Energiebelasting, de vermindering energiebelasting, het einde van salderen per 2027, netbeheerkosten en subsidies veranderen bij besluit. Voor je rekening wegen ze vaak zwaarder dan de marktprijs zelf.

Wat dit voor de voorspelling betekent. Het model traint elke dag opnieuw op de laatste 60 dagen en neemt een nieuw prijsniveau dus vanzelf over, maar pas nadat het is ontstaan. Een schok zie je terug in de terugblik hierboven als een paar dagen "te laag" of "te hoog".

De som is eenvoudig, de invoer niet. Investering gedeeld door besparing per jaar. De investering ken je uit de offerte. De besparing hangt af van de energieprijs over tien tot twintig jaar, en die is in de afgelopen vijf jaar verdubbeld, vertienvoudigd op de piek en weer gehalveerd.

Inflatie. Stijgen de prijzen elk jaar een paar procent, dan groeit je besparing in euro's mee en verdien je sneller terug. Tussen 2021 en 2025 lag de inflatie in Nederland gemiddeld duidelijk boven de 2% waar de Europese Centrale Bank naar streeft, met een uitschieter in 2022 die grotendeels door energie kwam.

Regels. Het einde van salderen per 2027 verandert de waarde van teruggeleverde zonnestroom van de volle prijs naar de kale marktprijs. Subsidies zoals de ISDE veranderen per jaar. Een verschuiving van energiebelasting van stroom naar gas maakt een warmtepomp gunstiger, het omgekeerde ongunstiger.

Wat de rekentool ermee doet. Standaard rekent de totaalgebruik rekentool kaal: de investering gedeeld door de besparing bij de prijzen van het afgelopen jaar. Met de optie "Reken met stijgende energieprijzen" groeit de besparing mee met een percentage dat je zelf kiest, en staat er een bandbreedte bij: de terugverdientijd als energie 50% duurder of 30% goedkoper wordt. Dat is ongeveer de uitslag die de markt tussen 2021 en 2025 liet zien.

Hoe je het leest. Zie een terugverdientijd als een rangorde, niet als een belofte. Een maatregel die bij lage én hoge prijzen binnen zijn levensduur terugverdient, is robuust. Een maatregel die alleen bij hoge prijzen uit kan, is een gok op de prijs. En comfort, onafhankelijkheid van gas en de waarde van je woning zitten er niet in.